Human Rights Watch ва Ўзбек инсон ҳуқуқлари форуми Ўзбекистонда пахта ва буғдой етиштириш тизими бўйича қўшма ҳисобот эълон қилди. Унда айтилишича, ҳукумат пахта теримида давлат томонидан ташкил этилган оммавий мажбурий меҳнат амалиётини тўхтатган бўлса-да, амалдаги тизим фермерлар учун эксплуатация хавфини сақлаб қолмоқда.
Ҳисобот муаллифлари фермерлар давлатдан ижарага олинган ерларда белгиланган ҳосил режасини бажаришга мажбур эканини қайд этади. Режа бажарилмаган тақдирда ер ижарасини бекор қилиш каби жазо чоралари қўлланиши мумкин. Шунингдек, айрим ҳолатларда кластерлар тўловларни кечиктириши ёки тўлиқ ҳисоб-китоб қилмаслиги таъкидланган.
Халқаро ҳамжамиятга чақириқ
Human Rights Watch халқаро ҳамкорлар ва мамлакатда фаолият юритаётган халқаро молия институтларини Ўзбекистон ҳукуматини пахта ва дон секторига давлатнинг ихтиёрий ва мажбурий аралашувини тўхтатишга чақиришга ундади.
Ташкилотнинг Марказий Осиё бўйича маслаҳатчиси Михра Риттман шундай деди: “Пахта ва буғдой етиштирувчи фермерлар эксплуатация ва мажбурлаш шароитида ишлаётгани қабул қилиб бўлмайди. Халқаро ҳамкорлар, молиявий институтлар ва аграр секторга сармоя киритишни режалаштираётган инвесторлар ўз таъсиридан фойдаланиб, фермерларнинг ҳуқуқларини ҳақиқатан ҳимоя қиладиган ислоҳотларга эришишга ёрдам бериши керак”.
Манба: Turkmen Initiative for Human Rights
Расмий позиция ва ваъдалар
Шавкат Мирзиёев 2016 йилда, биринчи президент Ислом Каримов вафотидан сўнг ҳокимиятга келганидан кейинги илк йилларда фуқароларни пахта теримига мажбурлаш амалиётига барҳам берилишини бир неча бор ваъда қилган. Қонунчиликка ўзгартишлар киритилган.
2023 йилда у Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош ассамблеяси минбаридан туриб, мамлакатда пахта плантацияларида мажбурий ва болалар меҳнати тугатилганини билдирган.
Ўзбекистон ҳукумати мазкур ҳисобот хулосаларини рад этиб, сўнгги йилларда фермерлар ҳуқуқларини кучайтиришга қаратилган қонунлар ва фармонлар қабул қилинганини маълум қилган.
Пахта ҳажми ва экспорт
Расмий маълумотларга кўра, 2025 йилда Ўзбекистонда 3,7 миллион тоннадан ортиқ пахта йиғиб олинган. Бу кўрсаткич олдинги йилга нисбатан 23 фоизга кўп ва 2023 йилги ҳажмга яқин. 2022 йилда 3,5 миллион, 2021 йилда эса 3,4 миллион тонна пахта етиштирилган.
Мамлакат ҳар йили тахминан 1,1 миллион тонна пахта толаси ишлаб чиқаради. Унинг асосий харидорлари Хитой, Туркия ва Россия ҳисобланади. Европа Иттифоқи илгари Марказий Осиё пахтасига нисбатан ҳуқуқ ҳимоячилари ҳисоботлари ортидан чекловлар жорий этган эди. 2016 йилдан кейин соҳада қисман либераллашув бошлангани ортидан ғарб компаниялари ўзбек пахтасига қўйилган чекловларни бекор қилди.
Human Rights Watch: Ўзбекистонда пахта ва буғдой етиштирувчи фермерлар эксплуатацияга учрамоқда
